Onthulling Erasmus Relief 31 januari 2013

Tijdens de onthulling Erasmus Reliëf op 31 januari 2013 sprak conservator Hans Vogels over het dendrochronologisch onderzoek en het restauratiepogramma.
Naast Hans Vogels spraken ook partner Lambert van der Bruggen van Ortec en restaurator Patricia Ortiz ( artclinic.org).
Burgemeester Schoenmaker onthulde tezamen met Lambert van der Bruggen het relief.

De tekst van Hans Vogels:

Oude kunstvoorwerpen zijn vaak van hout gemaakt, schilders werkten vaak op eiken (paneel), beeldhouwers maakten altaarstukken, al dan niet beschilderd. Als je wilt weten wanneer een bepaald kunstwerk gemaakt is, dan biedt bij een houten voorwerp de dendrochronologie uitkomst. Dendro is boom, chronologie spreekt voor zichzelf. De kopse kant van gekapt hout heeft jaarringen, en afhankelijk van het klimaat en seizoenen zijn die dik (gunstig) of dun bij minder goede weersgesteldheid. Via een databank waarin geografische en klimaatgegevens zijn opgeslagen, alsmede gegevens van bomen waarvan de datering bekend is (bijvoorbeeld opdracht aan de kunstenaar) is aan de hand van de sequentie van de jaarringen vrij nauwkeurig te bepalen wanneer een boom gekapt is. Dat is dan natuurlijk nog hetzelfde als de datering van een kunstwerk, maar komt wel behoorlijk in de buurt. De gegevens van inmiddels diverse databanken wereldwijd die in de loop der jaren zijn opgebouwd, gaan op dit moment tienduizenden jaren terug.

Museum Gouda heeft sinds haar oprichting in 1874 via (waarschijnlijk) de Stadslibrye een geboetseerd portret van de humanist Desiderius Erasmus (1467 – 1536) in de collectie. In 1714 wordt het portret eigenlijk voor het eerst genoemd door de stadshistoricus Ignatius Walvis in zijn ´Beschrijving der Stad Gouda’, hoewel het voordien ook al opgenomen was geweest in de inventaris van de Stadslibrye. ‘Erasmus, aangezocht, en borst-beeld, plat verheven, uit het Regulieren Klooster Emmaus gekomen, en door Hr. Cornelis Diephorst, laatste Regulier der Steinsche Kanonniken gelaaten, hangd tegen den muur. De geletterde (Theodoor) Almeloveen prijst het beelden vertoon der geleerden zeer hooggelijk, en wenscht dat alle boekkamers daar mede pronkten, om rechtschapene verstanden door het aanzien der zelvige tot leerlust op te wekken, en aan te zetten’.

Volgens de overlevering zou het portret dus hebben gehangen in het Klooster van Stein, iets ten oosten van Gouda gelegen nabij Haastrecht. Dit is de plek waar tussen 1487 en 1492 Erasmus zijn opleiding zou hebben genoten.
Het portret bestaat feitelijk uit twee delen. Het eigenlijke portret is vervaardigd uit terracotta (eerst geboetseerd in klei, daarna gebakken), en vervolgens beschilderd (polychroom) in min of meer natuurgetrouwe kleuren. Dit portret en profile is bevestigd op een eikenhouten, ronde drager die zwart geverfd is en voorzien van geboorte- en sterfdatum van Erasmus, geschreven in gouden letters. Gezien die sterfdatum moet de houten drager in principe van na 1536 zijn. Kortgeleden (voorjaar 2012) is er door Patricia Ortiz (Art-Clinic, Zoetermeer/Dublin)begonnen met het restaureren van de beide onderdelen, een mooi moment om de ronde basis eens aan een dendrochronologisch onderzoek te onderwerpen om te kijken of de datering met wat grotere zekerheid te geven is. Marta Dominguez van de Stichting RING heeft op verzoek van Museum Gouda foto´s gemaakt van de kopse kant van de beide stukken houten waarvan de ronde basis is vervaardigd. Aan de hand van het aantal ringen, en vooral ook de variabele dikte daarvan, kon zij bepalen wanneer de boom gekapt was en bovendien waar de oorsprong lag van deze eik (Quercus sp.)

Het onderzoek heeft het volgende uitgewezen. Op basis van de vergelijking van de jaarringen met de gegevens in de computer, moet de eik na 1524 gekapt zijn, de marge voor een wat later datum is ongeveer tot midden 16e eeuw. Gevoegd bij het feit dat het Klooster van Stein in 1549 door brand is verwoest en dat volgens de overlevering het portret daarvan afkomstig moest zijn, moet dit portret van Erasmus aldaar gemaakt zijn tussen sterfdatum 1536 en 1549. Dat gegeven was natuurlijk al enigszins bekend, maar zoals gezegd, via overlevering. De gegevens van het dendrochronologisch onderzoek bevestigen nu deze datering tussen 1536 en 1549. Gezien deze datering, dat wil zeggen het jaar van de kap van de eik, kan ook afgeleid worden dat de boom afkomstig is uit Polen, toendertijd kwam daar het beste eikenhout vandaan. De Nederlanden waren in de 16e en 17e eeuw zodanig dichtbevolkt, dat vrijwel al het hout nodig voor de bouw van huizen, maar ook zoals in dit geval, voor kunstwerken, per schip moest worden geïmporteerd. Vaak betrof dit Midden- en Oost-Europa, en tot aan de Tachtigjarige Oorlog (1568 – 1648) en de Dertigjarige Oorlog (1618 – 1648) was Polen de voornaamste leverancier van (eiken)hout, nadien vooral wat we tegenwoordig Duitsland noemen. Het eikenhout van het portret van Erasmus is derhalve van Poolse oorsprong, ook dat wordt door het onderzoek bevestigt.

Resteert nog het portret zelf waaraan sinds mei dit jaar door restauratrice Patricia Ortiz wordt gewerkt en dat halverwege december 2012 weer bij haar is opgehaald en teruggebracht naar museum Gouda. Drager en portret zijn immers twee delen en kunnen in theorie op verschillende momenten gemaakt zijn. Daarvoor is echter aanvullend, materiaal-onderzoek nodig, met name waar het sporen op de verflaag op de terracotta (gebakken klei) betreft en de verflaag op de houten drager. Dat onderzoek, gedaan tijdens het schoonmaken van de verflaag en nadien het retoucheren van die verflaag, heeft inderdaad het nodige opgeleverd, dat eigenlijk de eerdere (schriftelijke) gegevens min of meer bevestigd, of wat voorzichtiger geformuleerd, ondersteund. De zwarte verf op met name het eikenhouten oppervlak laat brandsporen zien die wijzen op schade die is ontstaan bij de eerdergenoemde brand in het Klooster van Stein in 1549. Ook op het houten paneel zijn brandsporen teruggevonden, dus als zodanig horen beide onderdelen onlosmakelijk bij elkaar, daarover kan geen twijfel meer bestaan.

De restauratie van zowel reliëf als houten paneel betreft allereerst het verwijderen van een laag vernis, die verkleurd is en de originele verflaag van zowel reliëf als drager aan het zicht onttrekt. Dat levert inderdaad de originele tinten op, met name bij het reliëf waarbij het haar van Erasmus een stuk grijzer blijkt te zijn aangebracht dan gedacht op basis van de Erasmus van voor de restauratie. Een soortgelijk verschil komt ook naar voren op de houten drager, mate name waar het de geschreven tekst betreft. Niet helemaal zeker is, hoe origineel die is. Fotografisch onderzoek leverde onvoldoende aanknopingspunten om deze laag met gouden letters gedeeltelijk te verwijderen om te zien wat er eventueel onder zou kunnen zitten. Het risico van weinig of niets was te groot, reden om deze tekst zoveel mogelijk intact te laten, ook al is de kans vrij groot dat dit een laat 19de eeuw toevoeging is geweest. Op zo’n moment wordt duidelijk dat de kop van Erasmus niet alleen een voorwerp is uit het begin van de 16de eeuw, maar sindsdien ook het nodige heeft meegemaakt aan veranderingen en toevoegingen. Dat soort zaken maken evenzeer onderdeel uit van de geschiedenis van een bepaald (kunst)voorwerp en het is de ethiek van de restaurator én de opdrachtgever (museum Gouda) om ook die geschiedenis te respecteren en niet alleen op zoek te gaan naar de authentieke staat van een dergelijk object.

  • Burgemeester Schoenmaker en Lambert van der Bruggen van Ortec
  • Patricia Ortiz bij het relief
  • Het AD Groene Hart van 1 februari 2013

Hier vindt u ons

Museum Gouda
Achter de Kerk 14
2801 JX Gouda
Oosthaven 9 (tevens museumwinkel)
Routebeschrijving

Contact

T 0182 331 000
F 0182 331 019
info@museumgouda.nl

Laatste tweets

Gisteren werd het gerestaureerde kamerscherm onthuld, waarop het interieur te zien is van de krijgsraadkamer van he… https://t.co/kopi9b4vf4

RT @Unaniem: #MuseumSelfieDay @MuseumGouda best bijzonder dacht ik zo https://t.co/6jovfwV5Eg

MuseumGouda

Openingstijden

Dinsdag t/m zondag 11.00-17.00
Speciale feestdagen

Parkeertip: Q-park Bolwerk
Meer informatie

Nieuwsbrief

Op de hoogte blijven? Meld u dan snel aan voor onze nieuwsbrief!